Людмила Матюшина

Мемнан илыш вий – родо-тукымышто, илыш йӱлаште

Йот калыкын тӱҥ вийже – кугыжанышыште (Государствыште). Курым-курымла мучко кок виктем тавадаҥ кучедал шога: 1. Еш родо-тукым виктем – онаеҥ, он вуйлатыме дене. 2. Кугыжаныш виктем (государство) – кугыжа (царь, президент, хан) да тудын йыр пӧрдшӧ кулыш (дворян, князь, граф-влак). Ойырлен онал. Мыланна, марийлан, родо-тукым виктемым угыч нӧлталаш кызыт куштылго. Тиде сомылым марий он шуктен шогат — эн ончыч корнышко шогале марий самырык «У вий» ушем. Вара чумыргыш «Марий ушем». «Марий ушемын» йолӱмбак шогалмыж годымак тудым осал тушман вий шалаташ тӱҥале. Шалаташ шонымо дене, йоҥылыш корныш колташ шонымо дене почеве «Кугезе мландым». Но Ош Кугу Юмо мыланна полшен. «Кугезе мланде» йытыон шонышо тале марий-влак поген кертын улыт «Онаеҥ ушемым». Марий калыкын онаеҥже-влак эре лийын улыт, но погыным эртарен, ушемышке поген – онаеҥ каҥашым чумырен кертын «Кугезе мландын» марий он-шамыч. Кызыт Онаеҥ Каҥаш уло, но нуно, кугыжаныш пелен пызнен, чытырен шинчат. Жап толын тале марийлан, тале онлан Он Каҥашым чумыраш. МО ТУГАЙ ОН КАҤАШ? Он каҥаш вуйверым сайлаш лиеш родо-тукым погынышто («съезд родов») – эн пагалыме, ушан-шотан тале марий-влакым. Могай ийготан, кунар лийшаш вуйверыште, он-влак чыла погынымаште рашемдат да пеҥгыдемдат. Кызыт, осал вий ваҥен шогымо жапыште, сайлымаш ок лий. Ужыда, сайлыме мом ончыкта, могай кучедалмаш кая, кузе «Марий ушемым» лунчыртат, кузе Мер Каҥашышке нимолан йӧрдымӧ еҥ-влакым пуртен шынденыт. Он каҥаш тыгай ок лий! Ме шагалын лийына, но тале лийына. Кызытеш тӱҥалтыш жапыште шкенан толкынышко (движение) чылаштым пуртена – изижге-кугужге, ӱдырамашге-пӧръеҥге ОН КАҤАШ ПАШАШ КУЗЕ УШНАШ ЛИЕШ? Он Каҥаш ончылгоч теве мом темла: - шке Тукым вождам шымлыза, родо-тукым пушеҥгым возыза - Тукымдан могай ял (кундем) гыч лектын, тушан пӧртым ида кудалте, кеч нигӧ ок иле гынат, толын пураш келшыше суртым чоҥыза - родо-влак дене идылыклан кеч ик гана погыныза - марий йӱлам кучеда але кугезе коча-ковада кученыт гын, еш кумалтышым тарватыза, «ом мошто, лӱдам» шомакым мондыза - пошкудо Тукымлан йол ӱмбак шогалаш полшыза, пырля ял кумалтышым тарватыза. Юмо полшыжо, алал лийже!